Obrót nieruchomościami: nowe rozwiązania ubezpieczeniowe w zakresie wad tytułu prawnego oraz oświadczeń i zapewnień sprzedającego | Co do zasady

Przejdź do treści
Zamów newsletter
Formularz zapisu na newsletter Co do zasady

Obrót nieruchomościami: nowe rozwiązania ubezpieczeniowe w zakresie wad tytułu prawnego oraz oświadczeń i zapewnień sprzedającego

Możliwość ubezpieczenia wad tytułu prawnego nieruchomości (title insurance), a także zawartych w umowie sprzedaży oświadczeń i zapewnień sprzedającego (W&I insurance) pozwala częściowo ograniczyć odpowiedzialność sprzedającego, a tym samym uprościć i przyspieszyć obrót nieruchomościami. Rozwiązania te są już szeroko stosowane w profesjonalnym obrocie w Polsce. W ostatnim czasie doszła do nich tzw. polisa syntetyczna (synthetic policy) oraz możliwość objęcia ubezpieczeniem odpowiedzialności sprzedającego w okresie pomiędzy zawarciem umowy przedwstępnej a zawarciem umowy przyrzeczonej (tzw. new breach cover).

Polisa syntetyczna

Stosowanie polisy W&I w praktyce transakcyjnej obejmowało dotychczas etap negocjowania oświadczeń i zapewnień sprzedającego, a następnie analizę możliwości ubezpieczenia tych oświadczeń polisą W&I. W takiej sytuacji odpowiedzialność sprzedającego nie była w pełni wyłączona z uwagi na brak możliwości umownego wyłączenia odpowiedzialności sprzedającego za umyślne złożenie nieprawdziwego oświadczenia. W konsekwencji oświadczenia i zapewnienia sprzedającego podlegały negocjacjom między sprzedającym a kupującym, co wydłużało proces transakcyjny. Co więcej, wymóg złożenia oświadczeń i zapewnień dotyczących sprzedawanej nieruchomości nierzadko był trudny do spełnienia. Na przykład jeśli nieruchomość jest sprzedawana przez syndyka lub przez leasingodawcę, sprzedawca może nie mieć takiej wiedzy o nieruchomości, jaką zazwyczaj ma osoba nią zarządzająca. Skutkowało to trudną do pokrycia luką w odpowiedzialności sprzedającego, często dotyczącą zagadnień, których nie da się pokryć ubezpieczeniem tytułu prawnego (title insurance).

Obecnie na polskim rynku prawnym można uzyskać tzw. synthetic policy – polisę syntetyczną, która ustanawia odpowiedzialność ubezpieczyciela za oświadczenia i zapewnienia dotyczące przedmiotu sprzedaży nieobjęte umową sprzedaży, a zawarte jedynie w treści polisy. Dzięki temu można ograniczyć do minimum katalog oświadczeń i zapewnień sprzedającego zawarty w umowie sprzedaży.

W przypadku sprzedaży nieruchomości akt notarialny obejmujący umowę sprzedaży będzie jednak musiał zawierać pewien podstawowy, ograniczony katalog oświadczeń sprzedającego, bez którego zawarcie umowy sprzedaży może okazać się niemożliwe. Aby ograniczyć odpowiedzialność sprzedającego wynikającą z powyższych oświadczeń, rekomendowanym rozwiązaniem byłoby oparcie oświadczeń sprzedającego o treść zaświadczeń i oficjalnych informacji, tak aby uniezależnić odpowiedzialność za treść oświadczenia od wiedzy i intencji sprzedającego.

Oświadczenia i zapewnienia objęte polisą syntetyczną będą istotnie różnić się od oświadczeń sprzedającego zawartych w umowie sprzedaży. Ich projekt podlega oczywiście uzgodnieniu z ubezpieczonym, który wyznacza interesujący go zakres ubezpieczenia. Następnie ubezpieczyciel analizuje raporty due diligence, których zakres pokrywa się z problematyką objętą oświadczeniami zaproponowanymi przez kupującego. Jeśli raporty due diligence obejmują okoliczności zawarte w oświadczeniach (a związane z nimi ryzyko kwalifikuje się jako niskie), ubezpieczyciel na ogół decyduje się na objęcie ich ubezpieczeniem. Jeżeli dane zagadnienie znajduje się poza zakresem raportów due diligence, ubezpieczyciel nie będzie w stanie go ubezpieczyć pod polisą syntetyczną. Dlatego kupujący, który zamierza (lub musi) skorzystać z polisy syntetycznej, powinien zawczasu zadbać o przygotowanie takich raportów due diligence, które umożliwią objęcie ubezpieczeniem jak najpełniejszego zakresu okoliczności.

Zastosowanie polisy syntetycznej uniemożliwia ustanowienie odpowiedzialności ubezpieczyciela za okoliczności, których weryfikacja była niemożliwa lub znacznie utrudniona. Odpowiedzialność na podstawie takiej polisy podlega również szeregowi ograniczeń zawartych w tekście samej polisy (dotyczących czasu obowiązywania, minimalnego progu odpowiedzialności, sumy odpowiedzialności itp.). W tym zakresie polisa taka nie różni się znacząco od dotychczasowych rozwiązań w zakresie ubezpieczeń W&I.

Podsumowując, polisa syntetyczna to ciekawe i użyteczne rozwiązanie, które znajdzie zastosowanie szczególnie w tych transakcjach, w których sprzedający ze względu na różne uwarunkowania nie ma pełnej wiedzy o sprzedawanym aktywie (pasywny właściciel). Polisa syntetyczna nie znajdzie jednak zastosowania, gdy przeprowadzenie badania due diligence w satysfakcjonującym zakresie było niemożliwe lub znacznie utrudnione (np. ze względu na napięty harmonogram transakcji). W takich wypadkach kupującemu pozostaje oparcie odpowiedzialności głównie na tradycyjnych rozwiązaniach umownych.

Ochrona ubezpieczeniowa w okresie między zawarciem umowy przedwstępnej a umową przyrzeczoną (new breach cover)

Doniosłym problemem, z którym mierzy się rynek obrotu nieruchomościami, jest odpowiedzialność sprzedającego za zmianę charakterystyki przedmiotu sprzedaży w okresie między zawarciem umowy przedwstępnej a zawarciem umowy przyrzeczonej. Dotychczas najpowszechniejszym sposobem na ograniczenie ryzyk związanych z taką sytuacją było wprowadzenie tzw. klauzuli MAC (material adverse change), czyli okoliczności zaistnienia istotnej niekorzystnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego przedmiotu sprzedaży w okresie pomiędzy zawarciem umowy przedwstępnej czy warunkowej a umową przenoszącą tytuł do nieruchomości. Klauzula MAC  wskazuje, w jakich okolicznościach strona lub strony mogą odstąpić od umowy oraz reguluje kwestie odpowiedzialności za MAC.

Ustalenie treści klauzuli MAC jest zawsze elementem, który podlega trudnym negocjacjom i bywa, że żadna ze stron nie jest usatysfakcjonowana ich wynikiem. Jej praktyczne zastosowanie jest obarczone ryzykiem długotrwałych postępowań sądowych, np. prowadzonych w celu przymuszenia drugiej strony do zawarcia umowy przyrzeczonej.

Te problemy można częściowo ograniczyć, jeżeli transakcja obejmuje uzyskanie polisy ubezpieczeniowej W&I. Obecnie można wprowadzić do polisy ubezpieczeniowej odpowiedzialność za naruszenie umowy przedwstępnej w okresie przejściowym, a tym samym objąć ochroną ubezpieczeniową zdarzenia przyszłe, które dopiero mogą wystąpić w okresie przejściowym (new breach cover). Zastosowanie takiego produktu ubezpieczeniowego powoduje, że jeśli w czasie pomiędzy umową przedwstępną a umową przyrzeczoną wystąpią okoliczności, które w normalnych warunkach uzasadniałyby odpowiedzialność sprzedającego lub zastosowanie klauzuli MAC, kupujący będzie uprawniony do dochodzenia odpowiedzialności od ubezpieczyciela. Rozwiązanie to jednak nie będzie mieć zastosowania w każdej sytuacji i jest obarczone szeregiem istotnych ograniczeń. 

Największym ograniczeniem jest czas trwania ochrony ubezpieczeniowej, który z reguły wynosi kilka miesięcy. Co więcej, ubezpieczyciele wymagają, aby po pierwszym miesiącu obowiązywania new breach cover ubezpieczony przedstawił oświadczenie potwierdzające, że dotychczas nie wystąpiło zdarzenie objęte ubezpieczeniem. Jeżeli takie okoliczności wystąpią, konieczne będzie dostosowanie zakresu polisy do nowych okoliczności. W najgorszym wypadku ubezpieczyciel może odmówić przedłużenia ubezpieczenia.

Ograniczenia te wynikają z nietypowego jak na ubezpieczenie W&I charakteru odpowiedzialności ubezpieczyciela. Zazwyczaj w ubezpieczeniu W&I ubezpieczeniem są objęte ryzyka dotyczące przeszłości (tj. dotyczące okoliczności na dzień zawarcia umowy sprzedaży). Tymczasem w przypadku new breach cover ochroną ubezpieczeniową pokryte są zdarzenia mające wystąpić w przyszłości (tak jak w przypadku typowych polis, np. ubezpieczenia cywilnego). Powoduje to oczywiście trudności z kwantyfikacją ryzyka po stronie ubezpieczycieli.

Podsumowując, new breach cover nie jest w pełni adekwatną alternatywą dla klauzul MAC lub prawa odstąpienia od umowy przedwstępnej. Może jednak stanowić interesujące rozwiązanie, uzupełniające rozwiązania umowne – szczególnie w przypadku krótkiego okresu między zawarciem umowy przedwstępnej a umową przyrzeczoną. 

Prawne uwarunkowania udziału kilku ubezpieczycieli w udzielaniu polisy W&I

Ubezpieczenia transakcyjne, w tym polisy W&I, funkcjonują w znacznym stopniu na rynku międzynarodowym, na którym ochrona jest oferowana przez zakłady ubezpieczeń oraz wyspecjalizowanych pośredników działających w ich imieniu. Przy uzgadnianiu polisy istotne jest zatem zarówno ustalenie prawa właściwego dla umowy, jak i prawidłowe określenie podmiotów zobowiązanych do wypłaty świadczenia.

Ubezpieczenia transakcyjne mogą kwalifikować się jako ubezpieczenia dużych ryzyk w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (dalej: „u.d.u.r.”). Kwalifikacja ta wymaga jednak każdorazowej weryfikacji: w odniesieniu do ryzyk zaliczanych do grup 13 i 16 działu II załącznika do u.d.u.r. zależy ona od przekroczenia przez ubezpieczającego co najmniej dwóch ustawowych progów dotyczących aktywów, przychodów i zatrudnienia, z uwzględnieniem zasad odnoszących się do grup kapitałowych.

W przypadku dużych ryzyk strony mogą wybrać prawo właściwe dla umowy, w tym prawo polskie (zgodnie z art. 7 ust. 2 w związku z art. 3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I)). Swobody tej nie należy jednak utożsamiać z możliwością wyłączenia wszystkich przepisów bezwzględnie wiążących lub wymuszających swoje zastosowanie.

Zagraniczny zakład ubezpieczeń z innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, np. z Luksemburga, może oferować ochronę w Polsce w ramach swobody świadczenia usług (freedom of services, FOS), bez ustanawiania tu oddziału, po dopełnieniu właściwej procedury notyfikacyjnej i w granicach posiadanego zezwolenia. Model ten ułatwia transgraniczne oferowanie wyspecjalizowanych produktów, nie zwalnia jednak ubezpieczyciela z wymogów dotyczących wypłacalności, środków własnych i rezerw techniczno-ubezpieczeniowych. Nadzór nad jego gospodarką finansową sprawuje zasadniczo organ państwa siedziby.

Jednocześnie prowadzenie działalności w ramach FOS nie wyłącza stosowania właściwych polskich przepisów służących ochronie nadrzędnego interesu publicznego. Należy zatem odróżniać prawo właściwe dla samej umowy od reżimu nadzorczego dotyczącego ubezpieczyciela.

W praktyce istotną rolę odgrywają wyspecjalizowani pośrednicy określani jako managing general agents (MGA); w modelach opartych na delegowaniu uprawnień do zawierania umów występuje także określenie coverholder. Zakres ich uprawnień określa odpowiednia umowa z ubezpieczycielem, określana w takim modelu jako binding authority agreement (BAA), oraz udzielone umocowanie. MGA może odpowiadać za ocenę i akceptację ryzyka (underwriting), negocjowanie i zawieranie umów, a także obsługę i likwidację szkód.

Pojemność ubezpieczeniową zapewniają jednak zakłady ubezpieczeń, które przyjmują ryzyko, określając zarazem granice jego akceptacji. Nie należy natomiast automatycznie przypisywać MGA pełnej odpowiedzialności za nadzór nad produktem i zarządzanie nim (product oversight and governance, POG): zakres tych obowiązków zależy od rzeczywistej roli danego podmiotu, a produkty obejmujące duże ryzyka korzystają z ustawowego wyłączenia wymogów POG.

Przenoszenie zagranicznych wzorców polis do umów poddanych prawu polskiemu wymaga szczególnej ostrożności. Jeżeli MGA zawiera umowę w imieniu zakładu ubezpieczeń, zobowiązanym do świadczenia z umowy ubezpieczenia jest reprezentowany zakład, a nie sam pośrednik. Jeżeli zaś w ramach jednej umowy co najmniej dwa zakłady, działając w porozumieniu, zobowiązują się do spełnienia świadczenia w razie zajścia przewidzianego w niej zdarzenia, konstrukcja ta odpowiada definicji koasekuracji z art. 3 ust. 1 pkt 16 u.d.u.r. Zgodnie z pkt 16a tego przepisu koasekuratorem wiodącym może być zakład ubezpieczeń wybrany spośród uczestników koasekuracji. Powierzenie MGA czynności administracyjnych lub likwidacyjnych nie nadaje mu zatem statusu koasekuratora wiodącego ani nie zastępuje odpowiedzialności zakładów, które przyjęły ryzyko.

W tym kontekście szczególnej analizy wymagają klauzule, które wskazują coverholdera jako jedyny podmiot, przeciwko któremu można kierować roszczenia sądowe. Należy odróżnić postanowienia dotyczące przyjmowania zgłoszeń, obsługi roszczeń lub odbioru pism od postanowień mających wyłączyć odpowiedzialność materialnoprawną ubezpieczycieli i zastąpić ją odpowiedzialnością pośrednika. Samo umocowanie MGA do obsługi polisy nie uzasadnia pozbawienia uprawnionego możliwości dochodzenia świadczenia od zakładów, które przyjęły ryzyko. Jeżeli konkretne postanowienie okaże się sprzeczne z ustawą, może być dotknięte nieważnością na podstawie art. 58 § 1 k.c.; wpływ tej wadliwości na pozostałą część umowy należy oceniać zgodnie z art. 58 § 3 k.c.

Dokumentacja powinna ponadto jednoznacznie identyfikować zakłady udzielające ochrony oraz zakres odpowiedzialności każdego z nich, w szczególności jego udział w ryzyku, jeżeli przyjęto odpowiedzialność udziałową. Nie należy zakładać, że koasekuratorzy odpowiadają solidarnie; solidarność wymaga podstawy ustawowej lub umownej. Brak wskazania udziałów procentowych nie przesądza jednak sam przez się o nieważności polisy. W takiej sytuacji kluczowe znaczenie może mieć analiza całej dokumentacji, w tym wszystkich aneksów do polisy (endorsements) oraz dokumentacji związanej z oceną i akceptacją ryzyka (underwriting), w szczególności korespondencji i uzgodnień towarzyszących zawarciu umowy. Dokumenty te mogą pozwolić odtworzyć zgodny zamiar stron i cel umowy zgodnie z art. 65 k.c., także w odniesieniu do przyjętego podziału odpowiedzialności między koasekuratorami. Wynik tej wykładni należy następnie uwzględnić przy ocenie zastosowania przepisów uzupełniających treść zobowiązania, w tym art. 379 k.c. dotyczącego podziału długu przy świadczeniu podzielnym.

W konsekwencji polisy W&I poddane prawu polskiemu należy badać nie tylko pod kątem zakresu ochrony i wyłączeń, lecz również zgodności zastosowanego modelu udzielania ochrony z polskimi regulacjami. Rozbudowane zagraniczne modele delegowania uprawnień nie powinny być przenoszone do polis podlegających prawu polskiemu bez dostosowania ich do właściwych reguł reprezentacji, koasekuracji i odpowiedzialności ubezpieczyciela.

Michał Wons, radca prawny, Marcin Rżysko, radca prawny, praktyka nieruchomości, Mateusz Kosiorowski, adwokat, praktyka ubezpieczeń kancelarii Wardyński i Wspólnicy